antifenu

Fərqli İntellektlərin Təbii Universallığı!

Sokrat və Qədim Yunan fəlsəfəsi Aprel 30, 2012

Filed under: İstedadların əl işləri — antifenu @ 1:38 axşam

Məmmədov Əziz Ramazan oğlu

AMİ Zaqatala filialı Pedaqoji
fakultəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı

muəllimliyi ixtisası uzrə III kurs tələbəsi

Tələbə – Elmi Cəmiyyətinin konfrasına
Rəhbər: t.e.n. Qırtımov Q.N.

Sokrat və Qədim Yunan fəlsəfəsi.

Adamların coxunun hobbisi olur. Bəziləri qədimi sikkə, bəziləri marka yığır, kimi tikiş tikir, kimi də asudə vaxtının coxunu hansısa idmana ayırır.
Əgər mən atlar, yaxud da qiymətli daşlar haqda oxumağı xoşlayıramsa, hec də hamı mənim bu həvəsimlə şərik olmalı deyil. Mən televiziyadan hər cur idman verilişlərinə boyuk həvəslə baxıramsa, başqalarının idmanı darıxdırıcı saymasıyla da razılaşmalıyam.
Bəs bizim hamımızı maraqlandıran eyni bir şey yoxdurmu? Kim olmasından və dunyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq, biz insanların hamısına aid olan bir şey varmı? Əlbəttə var. Elə suallar var ki, hər bir insanı maraqlandırır.
Həyatda ən başlıca şey nədir? Aclıq həddində yaşayan hər hansı adamdan bu sualı soruşsaq cavab verər ki, yemək. Soyuqdan olməkdə olan adam deyər – istilik. Bu sualı təcrid olunmuş bir yerdə tənha omur surən birisindən soruşsaq, yəqin ki, cavab insanlar arasında, başqalarıyla birgə yaşamaq olacaq.
Bəs bu zəruri ehtiyaclar odədikdən sonra, elə bir şey olacaqmı ki, ona hər kəsin,hamının ehtiyacı var?
Filosofların fikrincə, hə! Onlar inanır ki, insan təkcə corəklə yaşaya bilməz. Əlbəttə qida hamıya lazımdır. Sevgi və şəfqət də. Lakin burada başqa bir şey də var, elə bir şey də var, elə bir şey ki, onu anlamağa hamının ehtiyacı var: biz kimik və niyə buradayıq.
Bu suallarla maraqlanmaq marka yığmaq kimi otəri maraq deyil. Belə suallar verən adam bu planetdə insan movcud olandan bu yana gedən dartışmaya qoşulur: “Kainat, Yer kurəsi, həyat necə yaranıb” sualı “Olimpiya oyunlarında kim daha cox qızıl medal uddu” sualından daha boyuk və əhəmiyyətli sualdır.
Fəlsəfəyə yaxınlaşmağın ən yaxşı yolu bir necə fəlsəfi sual verməkdir. Dunya necə yaranıb? Baş verənlərin arxasında hər hansı bir iradə və ya məna varmı? Olumdən sonra həyat movcuddurmu? Biz necə yaşamalıyıq? İnsanlar minillər boyu bu sualları veriblər. Elə bir mədəniyyət yoxdur ki, “insan nədir və dunya necə yaranıb” suallarıyla maraqlanmasın. Əslində fəlsəfi sualların sayı elə də cox deyil. Biz artıq bir necə vacibini yazdıq. Lakin tarix bu sualların hər birinə gorə, bizə curbəcur cavablar təqdim edir. Beləliklə, fəlsəfi suallar vermək onlara cavab verməkdən asandır.
Bu gun hər bir insan bu suallara oz cavabını verməli olur Tanrının və ya olumdən sonra həyatın olub-olmadığını ensiklopediyaya baxmaqla bilə bilməzsən. Ensiklopediya bizə necə yaşamalı olduğumuzu da demir. Buna baxmayaraq, başqa insanların bu haqda fikirlərini oxumaq həyata oz baxışımızı formalaşdırmaqda komək ola bilər.
Bu vaxta qədər insanlar butun suallara curbəcur dinlərdə cavab tapdılar. Bu dini izahlar miflər şəklində nəsildən-nəslə kecirdi. Mif – həyatın nədən bu cur olmasını izah etmək ucun fərz olunan tanrılar haqqında rəvayətlərdir. Yunan tanrılarının hekayətləri əsrlərlə nəsildən-nəsilə kecirdi.
Yunanıstanda tanrıların bir necəsinin adlarını sadalayaraq, bunlar idi: Zevs və Apollon, Hera və Afina, Dionis və Asklepios.
Eramızdan əvvəl 700-cu ildə yunan mifologiyasının boyuk bir hissəsi Homer və Hesiod tərəfindən qələmə alındı. Bu tamamilə yeni vəziyyət yaratdı. Artıq miflər yazılı şəkildə movcud idi, onları muzakirə etmək mumkun idi. Erkən yunan filosofları Homerin mifologiyasını tanrılar həddən artıq insanları xatırlatdığına, insanlar kimi eqoist və etibarsız olduğuna gorə, tənqid edirdilər. Bu baxışı dilə gətirənlərdən biri eramızdan əvvəl təxminən 570-ci ildə doğulmuş filosof Ksenofan idi. O deyirdi ki, tanrıları insanlar uydurublar, inanıblar ki, onlar da ozləri kimi doğulur, bədənləri olur, paltar geyinirlər, danışırlar.
Erkən yunan filosoflarına bəzən təbiət filosofları da deyirlər, cunki onlar əsasən təbiət və onda gedən proseslərlə məşğul idilər. Filosoflar oz gozlərilə muşahidə edirdilər ki, təbiət daimi dəyişməkdədir. Bəs bu dəyişiklik necə olur ki, baş verə bilir?
İlk filosofların hamısı butun dəyişikliklərin kokundə ilkin bir substansiya olmasında həmfikir idilər. Bu qərara necə gəlmişdilər, bunu demək cətindir. Biz yalnız onu bilirik, ki təbiətdəki butun dəyişikliklərin gizli səbəbi olan ilkin substansiya haqda anlayış tədricən dolğunlaşıb. Onların fikrincə elə bir şey movcuddur ki, hər şey ondan yaranıb və ona da geri donur.
Təxminən e.ə. 450-ci ildə Afina Yunan dunyasının mədəniyyət paytaxtı idi. O zamandan etibarən fəlsəfə istiqamət goturdu. Təbiət filosofları əsasən ətrafımızdakı fiziki aləmin təbiəti ilə maraqlanırdılar. Bu onlara elm tarixində mərkəzi movqe tutmağa imkan verdi. Afinada isə əsas vurğu insan və insanın cəmiyyətdəki yeri uzərinə salınırdı. Bu o dovr idi ki, Afinada tədricən oz məşhur məclisləri və qanunları ilə birlikdə demokratiya inkişaf edirdi.
Yunan mustəmləkələrindən olan bir qrup səyyar muəllim və filosof Afinaya axın etdi. Onlar ozlərini “sofist” adlandırırdılar. Bu sozun mənası vətəndaşlara pul qarşılığında bilik oyrədən həyat tərzi idi. Sofistlərin təbiət filosofları ilə artıq bir səciyyəvi xususiyyəti vardı: onlar ənənəvi mifologiyaya tənqidi yaxınlaşırdılar. Lakin eyni zamanda sofistlər “bəhərsiz fəlsəfi spekulyasiyalar” adlandıraraq, fəlsəfi axtarışları inkar edirdilər. Onların movqeyi belə idi ki, fəlsəfi sualların cavabı movcud ola bilər, lakin insan təbiətin və kainatın bilməcələri haqda həqiqətdən baş aca bilməz. Fəlsəfədə belə bir baxış “skeptisizm” adlanır. Həmişə hər yeri gəzib-dolaşan sofistlər Afina kucələrində qızğın mubahisələr acırdılar və bu mubahisələrdə nəyin doğru nəyin yalnış olduğunu bilmək ucun hec bir mutləq normanın olmamasına diqqət cəkirdilər. Fəlsəfə tarixinin ən əsrarəngiz siması olan Sokrat isə gostərməyə calışırdı ki, mutləq olan bir necə belə norma var və həmin normalar dunyəvi dəyərə malikdir.
O, hec vaxt bir cumlə belə yazmamışdı. Bununla belə, Avropa duşuncəsinə cox boyuk təsir etmiş filosoflardandır. O, Afinada anadan olmuş, omrunun coxunu səhər meydanlarında və bazarlarda rastına cıxan insanlarla sohbət etməklə kecirmişdi.
Belə bir deyimi vardı: “Şəhər kənarındakı uc ağac mənə hecnə oyrədə bilməz”. Oz sağlığında da əsrarəngiz şəxsiyyət sayılırdı, olumundən sonra isə tezliklə bir cox muxtəlif fəlsəfi fikir məktəblərinin banisi hesab olundu. Məhz əsrarəngizliyinə və hərtərəfliyinə gorə, bir cox fikir məktəblərinin Sokratı ozlərininki olan etməyə əsasları var.
Sokratın həyatı bizə əsasən Platonun əsərləri vasitəsilə gəlib catıb. Platon onun şagirdlərindən biri idi və sonradan dovrunun ən boyuk filosoflarından oldu. Platon bir sıra dialoqlar yazıb, bunlar fəlsəfə haqda dramatikləşdirilmiş muzakirələrdir, həmin mətnlərdə Sokrat Platonun əsas surəti, danışan simasıdır.
Platon oz fəlsəfəsini Sokratın dili ilə danışdığına gorə, onun dialoqlarda dediklərinin əslində də Sokratın olub-olmadığına əminlik yoxdur.
Beləcə, Sokratın dərsləri ilə Platonun fəlsəfəsi arasındakı sərhədi muəyyənləşdirmək asan məsələ deyil. Eyni problem yazılı mənbə qoymayan digər bir cox tarixi şəxsiyyətlərə də aiddir.
Bunun klassik numunəsi əlbəttə ki, İsa Məsihdir. Biz “tarixi” İsanın əslində də o sozləri dediyini, yoxsa Matvey və Lunanu, həmin sozləri onun dilindən qələmə verdiklərini bilmirik. Eləcə də “tarixi” Sokratın əslində dedikləri daim sirlərlə ortulu qalacaq.
Sokrat sənətinin əsas cəhəti budur ki, o insanları oyrətmək istəmirdi. Əksinə, onunla danışanlar nə isə oyrənmək istəyən bir insan təəssuratı yaradırdı. Ənənəvi məktəb muəllimləri kimi muzakirə oxumaqdansa, muzakirə aparırdı. Aydın məsələdir ki, Sokratın işi yalnız başqalarını dinləməklə məhdudlaşsaydı o məşhur filosof olmazdı. Elə olsaydı hec onu olumə də məhkum etməzdilər. O, sohbətə başlamaq ucun ortaya sadəlovh bir sual atırdı. Rəqibi cavab verirdi. Sokrat onun cavabına novbəti sualla qarşılıq verirdi. Rəqiblərini arqumentlərinin zəifliyini etiraf etməyə vadar edən bu novbəti suallar onları kuncə dirəyirdi, axırda başa duşurdulər ki, nə doğru nə yalnışdır.
Sokratın anası mamaca olub.Sokrat ozu haqqında deyirmiş ki, onun da sənəti mamacalıq kimidir. Mamaca ozu uşaq doğmur, uşağın doğulmasına komək edir. Sokrat ozunu insanların duzgun dərketməsi “doğmasına” komək etməkdə gorurdu. Zira, əsl dərketmə daxildən gəlir. Onu başqası adama pay verə bilməz və yalnız daxildən gələn anlama əsl dərketməyə aparıb cıxara bilər. Bunu daha da aydınlaşdıraq. Doğmaq təbii xususiyyətdir. Fəlsəfi həqiqətləri qavramaq da təbiidir, bunu hamı edə bilər, sadəcə oz daxili muhakimələrini işlətməlidirlər. Daxili muhakimədən istifadə etmək oz daxilinə əl uzatmaq, orada movcud olanlardan yararlanmaq deməkdir.
Cahil rolunu oynamaqla Sokrat tanış olduğu insanları oz daxili muhakimələrini isə salmağa vadar edirdi. Ozunu olduğu kimi deyil, axmaq kimi buruzə verirdi. Biz buna Sokrat kinayəsi deyirik. Bu ona insanların duşuncəsindəki zəiflikləri aşkarlamağa imkan verirdi. O, bunu şəhər meydanının ortasındaca etməkdən cəkinməzdi. Beləcə biz Sokratla goruşməsəydik, camaatın icində axmaq yerində qalıb meydandan cıxardıq. Ona gorə də təəccublu deyil ki, zaman kecdikcə insanlar, xususən cəmiyyətdə statusu olan motəbərlər Sokrata qarşı getdikcə dozumsuz oldular. Sokratın belə bir cumləsi məşhurdur: “Afina tənbəl at kimidir və mən onu iynələməklə sirkələtib həyata qaytarmaq istəyən atmilcəyi”.
Sokratın onları iynəlməsi onun ozu kimi insanlara amansız olmasından, onlara əzab vermək istəyindən irəli gəlmirdi. Daxilindəki səs ona başqa secim qoymurdu. Sokrat həmişə deyirdi ki, onun icində “ilahi səs” var.
Sokrat etiraz edirdi, məsələn, insanların olum hokmunə məhkum edilməsinə qarşı cıxırdı. Siyasi duşmənlərinə cuğulculuq eləmirdi. Nəticədə bu, ona həyatı bahasına başa gəldi.
E.ə. 399-cu ildə o, “yeni tanrılar gətirməkdə və gəncliyi başdan cıxarmaqda”, həmcinin qəbul edilən tanrılara inanmamaqda ittiham edildi. Beş yuz nəfərlik məhkəmə heyəti onu təqsirli bildi.
Cox guman ki, o, qərarın yumşadılması ucun ağız acdı. Nəhayət, Afinanı tərk etməklə rastlaşaraq həyatını xilas edə bildi. Lakin o bunu etsəydi, Sokrat olmazdı. O, oz vicdanını və həqiqəti həyatından ustun tutdu. Məhkəmə heyətini əmin etdi ki, o yalnız dovlətin ən yuksək maraqları naminə hərəkət edib. Buna baxmayaraq o zəhər icib, intihar etdi.

Mənbələr:

Jostein Qarder “Sofinin dünyası”
Vilhelm Nitche “Böylə buyurdu Zərdüşt”

 

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma